Zamek w Çeşme (Çeşme Castle) — osmańska twierdza nad brzegiem Morza Egejskiego

Zamek w Çeşme (Çeşme Castle, Çeşme Kalesi) — główna atrakcja historyczna kurortu o tej samej nazwie, położonego na zachodzie prowincji Izmir (İzmir Province). Ta osmańska twierdza z XVI wieku wznosi się tuż przy nabrzeżu, kilka metrów od morza, i idealnie wpisuje się w malowniczy nadmorski krajobraz z białymi domami i żaglówkami. Obecnie w murach zamku mieści się Muzeum Archeologiczne w Çeşme, a sama twierdza pozostaje jednym z symboli całego półwyspu Çeşme oraz miejscem, w którym odbywa się międzynarodowy festiwal muzyki i tańca.

Historia i pochodzenie

Miasto Çeşme (z pers. / tur. çeşme — „fontanna, źródło”) wyrosło w miejscu starożytnego portu Cyssus, o którym wspominał już Herodot. W średniowieczu wybrzeże znajdowało się pod kontrolą Bizancjum, a następnie Genui; z okresu genueńskiego w Çeşme zachowały się pojedyncze elementy, obecnie włączone do późniejszej zabudowy twierdzy osmańskiej.

Sam zamek został zbudowany w 1508 roku na rozkaz sułtana Bajazyd II (Bayezid II) pod kierownictwem sułtańskiego architekta. Budowa trwała w warunkach rosnącego zagrożenia ze strony Republiki Weneckiej i Świętej Ligi: Osmanie dążyli do umocnienia wybrzeża Morza Egejskiego i zapewnienia bezpieczeństwa szlaków handlowych. Zamek w Çeşme stał się jednym z ogniw łańcucha nadmorskich fortec wraz z zamkami w Bodrum, Karaburun i Sığacık.

Bitwa pod Çeşme

Twierdza była świadkiem jednego z najbardziej dramatycznych wydarzeń w historii wschodniej części Morza Śródziemnego — bitwy morskiej pod Çeşme w dniach 5–7 lipca 1770 roku. Rosyjska Flota Bałtycka pod dowództwem hrabiego Aleksieja Orłowa i admirała Grigorija Spiridowa, w tym słynnego brytyjskiego kontradmirała Samuela Greiga, rozgromiła flotę osmańską w zatoce Czeszme. Turecka eskadra, przyciśnięta do brzegu, została spalona przez okręty ogniowe; w ogniu zginęły tysiące marynarzy i dziesiątki statków.

Bitwa ta stała się punktem zwrotnym w wojnie rosyjsko-tureckiej w latach 1768–1774 i doprowadziła do podpisania pokoju w Kyuchuk-Kainardży z ustępstwami na rzecz Rosji. Na pamiątkę zwycięstwa w Sankt Petersburgu wzniesiono Pałac Chesmeński i kościół Chesmeński, a nazwa „Chesma” (wersja rosyjska) stała się częścią rosyjskiej chwały wojskowej.

Muzeum i renowacja

W XX wieku zamek stracił znaczenie militarne i stopniowo popadał w ruinę. W latach 80. tureccy konserwatorzy odrestaurowali mury i wieże, a w 1984 roku w zamku otwarto Muzeum Archeologiczne w Cesme. W środku prezentowane są znaleziska z wykopalisk w miastach Erytrea (Erythrai), Teos (Teos), Cyssus (Cyssus) oraz z podwodnych prac archeologicznych w zatokach półwyspu.

Architektura i atrakcje

Zamek w Çeşme ma nieregularny plan prostokątny z sześcioma wieżami narożnymi i pośrednimi. Długość murów wynosi około 200 metrów na obwodzie, a grubość – do 4 metrów. Mury zbudowane są z ciosanego wapienia z dodatkiem ponownie wykorzystanych kamieni antycznych i bizantyjskich. Zamek jest otwarty codziennie od 8::30 do 18::00 (od października do marca do 17::00); wstęp jest płatny, cena biletu wynosi około 60–100 lir tureckich.

Brama główna

Brama reprezentacyjna znajduje się od strony północnej i jest ozdobiona marmurową płytą z tughra sułtana Bajazyd II oraz datą budowy. Przed bramą stoi brązowy pomnik admirała Hasana-paszy z Algieru (Cezayirli Gazi Hasan Paşa) — osmańskiego dowódcy, który przeżył bitwę pod Çeşme, a później został wielkim wezyrem.

Wieże i mury

Spośród sześciu wież zamku szczególnie interesująca jest wieża północno-wschodnia — rozciąga się stamtąd panorama na zatokę Çeşme i grecką wyspę Chios, położoną 12 kilometrów od brzegu. Mury zachowały ząbkowane parapety i strzelnice dla armat i muszkietów; w kilku miejscach można dostrzec pozostałości osmańskich armat z XVI–XVIII wieku.

Muzeum archeologiczne

Ekspozycja muzeum zajmuje kilka pomieszczeń, znajdujących się w koszarach wewnątrz murów. Pierwsza sala poświęcona jest epoce brązu i zawiera znaleziska z wykopalisk w Limantepe i Bağlararası — najstarszych osadach wybrzeża Morza Egejskiego. Druga sala — znaleziska antyczne z Erytrei i Kissa: marmurowe posągi, ceramika, monety, fragmenty inskrypcji. Trzecia sala – okres bizantyjski z ikonami, amforami i krzyżami. Szczególnym zainteresowaniem cieszy się kolekcja artefaktów podwodnych: amfory, kotwice, fragmenty starożytnych statków, wydobyte z dna zatoki.

Wewnętrzny dziedziniec

Na dziedzińcu wewnętrznym znajduje się niewielki ogródek z klombami i kamiennymi ławkami. Stoi tu również kilka marmurowych sarkofagów i kolumn, ponownie wykorzystanych podczas budowy zamku. Szczególną uwagę przyciąga stara osmańska armata z herbem sułtana Sulejmana I — jest ona ustawiona naprzeciwko północnej ściany i skierowana „w stronę wroga” — czyli Chiosu.

Pobliskie karawanseraj

Kilka dziesiątek metrów od zamku znajduje się karawanseraj Kanuni Sulejmana (Kanuni Sultan Süleyman Kervansarayı), zbudowany w XVI wieku. Dzisiaj jest to hotel butikowy, ale każdy może wejść na wewnętrzny dziedziniec i obejrzeć majestatyczną arkadę oraz fontannę. Karawanseraj i zamek tworzą historyczny zespół nadbrzeża w Çeşme.

Ciekawostki i legendy

• Bitwa pod Çeşme z 1770 roku weszła do podręczników marynarki wojennej jako pierwszy przypadek masowego użycia okrętów podpalających w epoce floty żaglowej.
• W jednej z wież zamku przechowywana jest dokładna kopia flagi rosyjskiego admirała Spiridowa, przekazana muzeum w 2010 roku.
• W latach 30. XIX wieku zamek służył jako koszary dla oddziału armii osmańskiej, który chronił półwysep przed piratami i greckimi powstańcami.
• Wśród znalezisk muzeum archeologicznego znajduje się rzadka kolekcja złotych ozdób z epoki hellenistycznej, znalezionych w grobowcu w sąsiedniej wiosce Şifne.
• Zamek Çeşme pojawia się we współczesnej literaturze i kinie tureckim jako symbol „zamrożonej epoki” — kręcono tu serial „Pocałuj mnie, nie mów „żegnaj”” (Beni Affet).
• Co roku w sierpniu w zamku odbywa się Międzynarodowy Festiwal Piosenki Çeşme Festival — tradycja licząca ponad 50 lat.
• Na murach zamku można znaleźć wyryte napisy z XVIII–XIX wieku w języku greckim i włoskim — pozostawione przez uwięzionych marynarzy i kupców.

Jak dojechać

Zamek Çeşme znajduje się w samym centrum miasta Çeşme, na nabrzeżu przy przystani, gdzie cumują promy na grecką wyspę Chios. Od międzynarodowego lotniska Adnan Menderes (İzmir) do Çeşme jest około 100 kilometrów — 1 godzina 15 minut szybką autostradą O-32. Z centrum Izmiru podróż trwa około 1 godziny tą samą trasą.

Bez samochodu najwygodniej jest dojechać autobusem: z dworca autobusowego İzmir Otogar regularne kursy firm Çeşme Seyahat i Pamukkale odbywają się co 30–45 minut. Z lotniska w Izmirze kursuje autobus Havaş do dworca autobusowego w Çeşme. Miłośnicy podróży morskich mogą przybyć promem z wyspy Chios — prom cumuje 200 metrów od zamku. Parking przy twierdzy jest płatny i szybko się zapełnia w sezonie.

Porady dla podróżnych

Najlepszy czas na wizytę to kwiecień–czerwiec oraz wrzesień–listopad. Latem w Çeşme jest gorąco (do +35 °C), ale właśnie w tym sezonie odbywa się festiwal, a atmosfera na nabrzeżu jest najbardziej ożywiona. Zimą zamek i muzeum są otwarte, ale wiele pobliskich hoteli i kawiarni zamyka się na okres poza sezonem.

Na zwiedzanie zamku i muzeum należy przeznaczyć 1,5–2 godziny. Weź ze sobą wodę, nakrycie głowy i wygodne buty — kamienne schody i balustrady bywają śliskie. W muzeum można robić zdjęcia bez lampy błyskowej. Jest to wygodne miejsce dla dzieci: w środku znajdują się zacienione miejsca i strefy zabaw, a z wież można pokazać dziecku „morze Orłowa”.

Warto połączyć wizytę w zamku ze spacerem po starej części miasta Çeşme, zwiedzaniem karawanseraju, wizytą na półwyspie Alaçatı (Alaçatı) z jego windsurfingiem i winnicami, a także plażami Ilıca i Çiftlikköy. Kulinarny must-try — lokalna czeszmeńska kumru (kanapka z kiełbasą, serem i pomidorami) oraz lody mastyksowe (sakızlı dondurma) z dodatkiem żywicy z drzewa mastyksowego z Chios. Zamek w Çeşme (Çeşme Castle) to idealna baza wypadowa do zwiedzania jednego z najpiękniejszych zakątków tureckiego wybrzeża Morza Egejskiego.