De Mimar Sinan-moskee in Atasehir – een moderne ‘selatin’ aan de Aziatische oever van Istanbul

De Mimar Sinan-moskee is een van de meest ambitieuze religieuze bouwwerken van het hedendaagse Turkije en een opvallend herkenningspunt in de zakenwijk Atasehir aan de Aziatische kant van Istanbul. De Mimar Sinan-moskee, geopend in 2012, is vernoemd naar de grote Ottomaanse architect uit de 16e eeuw, en de centrale koepel van 42 meter hoog en de slanke minaretten van 72 meter zijn van veraf zichtbaar tussen de glazen torens van het zakendistrict. Het complex biedt plaats aan 10.000–12.500 gelovigen en werd ontworpen als een 'selatin' – een sultanmoskee van de nieuwe tijd, bedoeld om, volgens de toenmalige premier Recep Tayyip Erdogan, het gebrek aan een imperiaal bouwwerk van deze omvang aan de Anatolische kant van de stad te verhelpen. Dit is een zeldzaam voorbeeld van hoe de Ottomaanse architectuurschool bewust wordt voortgezet in de 21e eeuw.

Geschiedenis en oorsprong van de Mimar Sinan-moskee

Het idee van een grote moskee voor het snelgroeiende Aziatische deel van Istanbul werd jarenlang besproken: aan het begin van de jaren 2000 woonden er aan deze kant van de Bosporus meer mensen dan in het historische Europese deel, maar er waren hier geen grote religieuze bouwwerken van 'sultanaal' niveau. De opdrachtgever van het project was de Turkse regering en de architect was Hilmi Şenalp, bekend om zijn werk in de geest van de klassieke Ottomaanse traditie. Oorspronkelijk was het de bedoeling het gebouw de "Grote Anatolische Moskee" (Ulu Anadolu Camisi) te noemen, om de regionale, verbindende betekenis ervan te benadrukken.

Tijdens de bouw werd de naam gewijzigd. Op besluit van premier Recep Tayyip Erdogan werd de moskee gewijd aan Mimar Sinan – de hoofdarchitect van sultan Süleyman de Grote, ontwerper van de Süleymaniye, de Selimiye in Edirne en tientallen andere meesterwerken uit de 16e eeuw. Zo werd het moderne complex via de naam verbonden met de gouden eeuw van de Ottomaanse architectuur, en tegelijkertijd met een figuur die in het Turkse culturele geheugen wordt beschouwd als een symbool van ingenieursgenie en religieuze verdraagzaamheid.

De feestelijke opening vond plaats in 2012 en ging gepaard met een symbolisch gebaar, alsof het rechtstreeks uit de pagina's van de Ottomaanse kronieken was overgenomen. Tijdens de ceremonie overhandigde Erdogan aan de eregasten miniatuurkopieën van de moskee – in navolging van het ritueel van de sultans, die na de bouw van een nieuwe Selatin-moskee verkleinde modellen ervan schonken aan vizieren en buitenlandse ambassadeurs. Daarmee verwezen de organisatoren rechtstreeks naar de 16e eeuw, toen dergelijke gebouwen niet alleen tempels waren, maar ook politieke manifesten van de macht.

Erdogan zei in zijn toespraak ronduit: vóór de Mimar Sinan-moskee aan de Anatolische oever van Istanbul bestond er geen echte "selatin" – een sultanale keizerlijke moskee. Dit woord verwijst naar een bijzondere status: selatin-moskeeën werden alleen gebouwd op bevel van de heersende sultan, zoals bijvoorbeeld de Süleymaniye of de Blauwe Moskee. Het moderne gebouw kreeg dezelfde typologische benaming – een zeldzaam geval waarin de architectuur van de 21e eeuw bewust wordt ingepast in de oude sacrale hiërarchie.

De naam van de grote Sinan is niet toevallig gekozen. De architect-janitsaar, die bijna honderd jaar leefde en drie sultans overleefde, liet honderden moskeeën, bruggen, badhuizen en madrasa's na in het hele rijk – van Damascus tot Boedapest. Voor de Russischsprekende lezer is de naam Sinan qua betekenis vergelijkbaar met de figuur van Rastrelli of Bazhenov in onze cultuur: hij is niet zomaar een bouwer, maar een architect-symbool, via wie de staat al eeuwenlang de taal van de grote vorm spreekt. Door de nieuwe moskee naar hem te vernoemen, hebben de opdrachtgevers het jaar 2012 verbonden met de gouden eeuw van de Ottomaanse architectuur en tegelijkertijd laten zien welke traditie ze precies willen volgen.

Architectuur en bezienswaardigheden

Uiterlijk lijkt de Mimar Sinan-moskee bijna een schoolvoorbeeld van de klassieke Ottomaanse typologie: een vierkante gebedsruimte, bekroond met een centrale koepel die steunt op halve koepels en een systeem van steunberen. Hilmi Şenalp baseerde zich duidelijk op de stijl van de 16e eeuw, maar realiseerde deze met behulp van moderne technieken — met een frame van gewapend beton, verborgen binnen een stenen omhulsel.

De centrale koepel en de minaretten

Het dominante element van het complex is de centrale koepel met een hoogte van 42 meter. Dit getal ligt bewust dicht bij de afmetingen van historische sultansmoskeeën, zodat de nieuwe tempel door de toeschouwer wordt gezien als onderdeel van dezelfde reeks. De twee minaretten reiken 72 meter hoog en tekenen het silhouet van het gebouw af tegen de achtergrond van de wolkenkrabbers van Atasehir. Aan de buitenkant zijn de muren bekleed met lichte steen, en het ritme van de ramen onder de kroonlijst en de arcades herhaalt de verhoudingen die kenmerkend zijn voor de Sinan-school.

Gebedsruimte voor 10.000–12.500 mensen

Binnen kan de Mimar Sinan-moskee tegelijkertijd 10.000 tot 12.500 gelovigen herbergen — qua capaciteit is dit vergelijkbaar met de grootste historische moskeeën van Istanbul. De ruime gebedsruimte wordt verlicht door ramen aan de voet van de koepel, en op een heldere middag tekent het zonlicht een complex raster van schaduwen van de bogen op het tapijt. De mihrab en de minbar zijn uitgevoerd in traditionele vormen, en de grote ronde 'leva's' met kalligrafie langs de omtrek verwijzen duidelijk naar de Hagia Sophia en de Süleymaniye.

Ondergronds complex: bibliotheek, klaslokalen en meer

Het meest bijzondere deel van het project is aan het oog onttrokken: het is een enorme ondergrondse ruimte onder de moskee en de binnenplaats. Hierin bevinden zich een bibliotheek, leslokalen, conferentiezalen, winkelruimtes, een parkeergarage en een VIP-zaal. In wezen is dit niet alleen een moskee, maar een cultureel en educatief centrum: gelovigen komen er om te bidden, en op weekdagen vinden er in de ondergrondse zalen lezingen en tentoonstellingen plaats. Deze veelzijdigheid is een voortzetting van het Ottomaanse concept van de 'külliye', waarbij de moskee het hart van de wijk vormde, met een madrasa, een hamam, een eetzaal en een ziekenhuis.

De binnenplaats en de buitenruimte

Voor de moskee ligt een ruime, geplaveide binnenplaats met een fontein voor de wassing, omgeven door een arcade. Van hieruit heeft men het belangrijkste 'ansichtkaart'-uitzicht op de koepel en de minaretten, dat vooral bij zonsondergang indrukwekkend is, wanneer de stenen in roze tinten oplichten. De binnenplaats dient ook als openbare ruimte: tijdens grote feestdagen nemen gelovigen zowel de binnenplaats als het aangrenzende terrein in beslag.

Dialoog met de wolkenkrabbers van Atasehir

Een aparte artistieke uitdaging van het project was om de 'klassieker' in te passen in een wijk die tot het begin van de jaren 2000 eruitzag als een stoffige buitenwijk, maar vandaag de dag is veranderd in een dicht bos van glazen torens. De naburige wolkenkrabbers reiken hoger dan de minaretten, en het contrast tussen het koude glas en de warme steen is duidelijk zichtbaar, vooral vanaf de viaducten van de ringwegen. De koepel van de Mimar Sinan-moskee fungeert in deze omgeving bijna als een betekenisvol anker: tegen de achtergrond van de zakelijke torens herinnert hij aan een andere tijdschaal, waarin gebouwen eeuwenlang bestaan. De architect heeft bewust afgezien van 'hightech'-elementen aan de gevel – geen opzichtig glas, metaal of beton. Het hele uiterlijk is ontworpen om de Ottomaanse traditie te benadrukken, zodat voorbijgangers niet hoeven na te denken of het gebouw uit de 16e of de 21e eeuw stamt.

Interessante feiten en legendes

• De oorspronkelijke projectnaam van de moskee was 'Ulu Anadolu Camisi' – 'De Grote Anatolische Moskee'; de naam van Mimar Sinan verscheen pas tijdens de bouwfase op persoonlijk besluit van Recep Tayyip Erdogan.
• De moskee heeft de voor de 21e eeuw zeldzame status van "selatin" – een sultanale keizerlijke moskee. Erdogan benadrukte dat er tot nu toe nog geen dergelijk gebouw aan de Aziatische kant van Istanbul stond.
• Tijdens de openingsceremonie in 2012 kregen buitenlandse gasten miniatuurmodellen van het gebouw cadeau – dit was een bewuste imitatie van een Ottomaans hofritueel, waarbij sultans verkleinde kopieën van nieuwe selatin-moskeeën aan vizieren en ambassadeurs overhandigden.
• Architect Hilmi Şenalp is gespecialiseerd in de 'neo-Ottomaanse' stijl en werkte vóór Atasehir al aan verschillende grote moskeeën in Turkije en in het buitenland, waarbij hij de stijl van de school van Sinan consequent verder ontwikkelde met behulp van moderne technologieën.
• De ondergrondse verdieping van het complex is qua oppervlakte vergelijkbaar met de gebedsruimte zelf: naast een bibliotheek en auditoria is er onder de moskee een volwaardige parkeergarage voorzien, iets wat bijna onmogelijk is bij historische gebouwen in Istanbul.

Hoe er te komen

De Mimar Sinan-moskee staat in de wijk Atasehir, in het zakelijke hart van de Aziatische kant van Istanbul, niet ver van het kruispunt van grote snelwegen. De handigste manier om er te komen vanuit het Europese deel van de stad is met de metro: lijn M4 vanuit Kadıköy gaat naar het station Atatürk Mahallesi-İhsan Şenocak, vanwaar het ongeveer 10-15 minuten lopen is naar de moskee of één halte met de lokale bus. Vanuit de wijk Taksim kunt u eerst naar Kabataş gaan, de veerboot naar Kadıköy nemen en vervolgens overstappen op de metro.

Vanaf de luchthaven Sabiha Gökçen (SAW) duurt de reis naar Ataşehir ongeveer 20–25 minuten met de taxi of de Havabus-bus naar Kadıköy, met een overstap op de metro. Vanaf de luchthaven Istanbul (IST) duurt de reis langer: ongeveer een uur met metro M11, vervolgens een oversteek over de Bosporus en metro M4. Voor automobilisten zijn er bijna geen parkeerproblemen — in de ondergrondse parkeergarage van het complex zijn honderden plaatsen beschikbaar, wat de moskee onderscheidt van de historische gebouwen in Sultanahmet. Als u met de taxi reist, hoeft u de chauffeur alleen maar "Atasehir, Mimar Sinan Camii" te noemen — apps zoals BiTaksi en iTaksi kennen het adres. Met het openbaar vervoer kunt u zich gemakkelijk oriënteren met de app İBB CepTrafik of Citymapper: deze tonen de dienstregeling van de metro en bussen aan de Aziatische kant in realtime.

Tips voor reizigers

De beste tijd voor een bezoek is de lente (april–mei) en de herfst (september–oktober): de zon is zacht en de silhouet van de moskee ziet er bijzonder mooi uit tegen de achtergrond van een heldere hemel. In de zomer is het in Atasehir heet en stoffig door het zakelijke verkeer, en in de winter maakt de wind vanaf de Marmerzee een wandeling door de binnenplaats behoorlijk fris. Reken op ongeveer 60–90 minuten voor een rondleiding: dat is genoeg om door de binnenplaats te lopen, even in de gebedsruimte te staan en de verhoudingen van buitenaf te bekijken. Als je toevallig een openbaar evenement in de ondergrondse bibliotheek of de conferentiezaal meepikt, ben je wat meer tijd kwijt — maar dat is een heel ander verhaal.

De bezoekregels zijn standaard voor elke actieve moskee in Turkije. Vrouwen moeten hun hoofd, schouders en knieën bedekken; bij de ingang zijn er meestal gratis sjaals beschikbaar. Voor mannen zijn korte broeken boven de knie niet toegestaan. Schoenen moeten bij de ingang worden uitgedaan en op een rek worden achtergelaten of in een tas worden meegenomen. Probeer buiten de vrijdagmiddaggebedstijd en de vijf dagelijkse gebedstijden te komen: tijdens deze uren is de bezichtiging voor toeristen beperkt, en tijdens grote feestdagen is de moskee volledig voorbehouden aan gelovigen. Fotograferen is toegestaan, maar zonder flits en bij voorkeur niet gericht op de biddenden.

Als u met kinderen reist, is deze moskee handiger dan veel historische moskeeën: binnen is er veel ruimte, er zijn geen hordes toeristen met gidsen en de binnenplaats is geschikt voor een korte pauze. Neem water en een lichte snack mee — in de buurt zijn zowel ketencafés in het zakendistrict als kleine eetcafés met huisgemaakte Turkse keuken. Liefhebbers van architectuur doen er goed aan een verrekijker of een goede zoomlens mee te nemen: de fijne details van de kalligrafie onder de koepel en het houtsnijwerk rond de mihrab zijn alleen te zien als je inzoomt. Een handige tip: download van tevoren een offline kaart van Atasehir: het signaal in de ondergrondse metroverbinding is soms onstabiel en de herkenningspunten in de wijk zijn niet zo duidelijk als in Sultanahmet.

Voor Russischsprekende reizigers is het handig om een bezoek hieraan te combineren met een wandeling door Kadıköy en langs de kust van de Marmerzee: de wijk is heel anders dan het toeristische Sultanahmet en geeft het gevoel van het 'woonbare' Istanbul zonder de clichés van ansichtkaarten. Als u de Süleymaniye en Selimiye in Edirne al hebt gezien, vormt de Mimar Sinan-moskee een logische afsluiting van een soort trilogie: een klassieker uit de 16e eeuw, een laat meesterwerk van Sinan zelf en zijn moderne artistieke replica, uitgevoerd in de 21e eeuw. Dit is een zeldzame kans om te zien hoe de levende Ottomaanse traditie zich recht voor uw ogen voortzet.