Również na temat

W starożytności słowo „Metropol” oznaczało „Miasto-Matka” – nie stolicę administracyjną, lecz osadę uważaną za matkę w stosunku do innych. Metropolis w Jonii było spokojnym miastem regionalnym, w którym czczono Boginię-Matkę, a nie wielkim ośrodkiem politycznym. Właśnie to odróżnia je od współczesnego znaczenia tego słowa.

Puranda — to hetyckie imię wzgórza Bademgediği Tepe, pod którym kryją się ruiny Metropolii. Wspomina się o nim w „Kronikach Mursilisa II” w związku z podbojem królestwa Arzawy pod koniec XIV wieku p.n.e. To sprawia, że Metropol jest jednym z nielicznych miast jońskich, których hetycką nazwę zidentyfikowano z całą pewnością — co jest rzadkością w tym regionie.

Metropolia — miejsce, w którym znajduje się jedna z zaledwie dwóch znanych nauce świątyń Aresa, boga wojny. Kult Aresa był znacznie mniej rozpowszechniony niż kult Zeusa, Apollona czy Ateny: większość greckich miast nie budowała dla niego oddzielnych świątyń. Właśnie dlatego obiekt ten ma wyjątkowe znaczenie dla historii religii starożytnej.

W 2025 roku na południowych zboczach osady odkryto agorę. Według szacunków ekspertów funkcjonowała ona aż do V–VI wieku n.e. i prawdopodobnie przestała być używana po trzęsieniu ziemi. Odkrycie to radykalnie zmienia dotychczasowe wyobrażenia o historii miasta: okazało się, że Metropol był aktywnie zamieszkany znacznie dłużej, niż wcześniej sądzono.

W czerwcu 2021 roku w okolicy Torbalı odkryto dobrze zachowaną marmurową rzeźbę przedstawiającą stojącą kobietę na cokole, której wiek szacuje się na około 1800 lat. Rzeźbie brakowało głowy i rąk, jednak jakość wykonania tułowia i szat wskazuje na rękę doświadczonego rzemieślnika z okresu rzymskiego II–III wieku n.e.

W 1995 roku w teatrze Metropol odkryto honorowe marmurowe siedzisko z okresu hellenistycznego, ozdobione gryfami — jeden z najrzadszych artefaktów tego rodzaju w Azji Mniejszej. Oryginał znajduje się w Muzeum Archeologicznym w Izmirze (İzmir Arkeoloji Müzesi). W samym teatrze zainstalowano jego wierną kopię, którą można obejrzeć na miejscu.

Z reguły zwiedzanie wykopalisk Metropolia jest bezpłatne, jednak teren jest ogrodzony. W sezonie archeologicznym (głównie latem) obowiązują określone zasady zwiedzania. Przed wyjazdem warto sprawdzić aktualne warunki na oficjalnej stronie wykopalisk metropoliskazilari.com.

Tak, to jedna z głównych atrakcji Metropolii. Od maja do września trwają tu intensywne prace wykopaliskowe, a możliwość obserwowania wykopalisk na żywo to rzadkie doświadczenie, niedostępne w większości „muzealnych” starożytnych miast. Poza tym okresem część terenu może być zamknięta, dlatego warto wcześniej sprawdzić harmonogram.

Fragment naczynia z wizerunkiem statku, znaleziony na wzgórzu Bademgediği Tepe i datowany na XIV–XII wiek p.n.e., uważany jest za ważne źródło pozwalające zrozumieć historię budowy statków i ikonografię floty w późnej epoce brązu w regionie Morza Egejskiego. Podobne przedstawienia są niezwykle rzadkie i cenne dla rekonstrukcji żeglugi z tamtej epoki.

Efez to „reprezentacyjna” atrakcja turystyczna z rozbudowaną infrastrukturą, natomiast Metropol to tętniące życiem stanowisko archeologiczne bez tłumów i straganów z pamiątkami. Odkrywa ono codzienne życie jońskiego miasta „drugiej kategorii”: nie uroczystego i monumentalnego, ale prawdziwego. Dla tych, których interesuje głębia historii starożytnej, a nie tylko jej fasada, Metropol to samodzielna i wartościowa wycieczka.

Osadnictwo na wzgórzu rozpoczęło się w neolicie. Można tu dostrzec ślady kultury trojańsko-nadbrzeżnej Troy I, późnej epoki brązu, kultury mykeńskiej (XIV–XII w. p.n.e.), a także okresów hellenistycznego, rzymskiego, bizantyjskiego i osmańskiego. W rzeczywistości wzgórze było nieprzerwanie użytkowane przez kilka tysiącleci — co sprawia, że każdy nowy sezon wykopalisk przynosi bogate wyniki.

Strabon w swojej „Geografii” opisywał okolice Metropolii jako miejsce produkcji doskonałego wina. Miasto położone było przy drodze ze Smyrny do Efezu, na równinie Kaistrskiej w Lidii — żyznej okolicy, sprzyjającej uprawie winorośli. Fakt ten wskazuje na znaczenie gospodarcze Metropolii w epoce antycznej, wykraczające poza rolę czysto religijną.

Najlepsze pory roku to wiosna (kwiecień–maj) i jesień (wrzesień–październik): nie ma wtedy upalnego letniego upału, a roślinność na wzgórzu prezentuje się bardziej malowniczo. Jeśli chcesz obserwować pracę archeologów, zaplanuj wycieczkę na okres od maja do września. Zimą część terenu może być zamknięta, dlatego warto wcześniej sprawdzić harmonogram na stronie metropoliskazilari.com.

Metropol to czynne stanowisko archeologiczne, a nie park muzealny z ustalonym harmonogramem. Przed wyjazdem warto zajrzeć na oficjalną stronę metropoliskazilari.com lub zadzwonić do urzędu miasta Torbalı, aby dowiedzieć się o aktualnych zasadach wstępu, obecności ochrony i ewentualnych ograniczeniach. Pozwoli to zaoszczędzić czas, gdyby w wybranym dniu teren okazał się zamknięty.

Z Izmiru do Torbalı najwygodniej jest dojechać wynajętym samochodem — to około 40 km (30–35 minut autostradą). Alternatywą jest autobus z dworca Üçkuyular w kierunku Torbalı. Jeśli lecisz przez lotnisko Adnan Menderes (ADB), znajduje się ono jeszcze bliżej Torbalı i stamtąd łatwiej jest wziąć taksówkę.

Od centrum Torbalı do wsi Yeniköy, u podnóża wzgórza Bademgediği Tepe, jest około 3 km. Można skorzystać z lokalnej taksówki lub przejść pieszo, jeśli pozwala na to czas. Współrzędne GPS do nawigacji: 38°07′N 27°19′E. Droga do wzgórza jest gruntowa, dlatego samochodem lepiej wybrać crossover lub nie spieszyć się.

Weźcie ze sobą wystarczającą ilość wody — na wzgórzu praktycznie nie ma cienia. Konieczne jest założenie zamkniętego obuwia z twardą podeszwą: teren jest nierówny, występują kamienne występy i strome odcinki. Nakrycie głowy i krem z filtrem przeciwsłonecznym są niezbędne od kwietnia do października. W bezpośrednim sąsiedztwie nie ma żadnych kawiarni ani sklepów.

Zacznij od teatru: stoi tu kopia słynnego fotela z gryfami, a widok z wzgórza na dolinę pozwala docenić rozległość osady. Następnie udaj się do pozostałości świątyni Aresa – jednej z dwóch znanych na świecie. Obejdź mury i wieże akropolu, aby prześledzić, jak fortyfikacje hellenistyczne przechodzą w późnoantyczne i bizantyjskie. Jeśli trwają wykopaliska, można obserwować pracę ekspedycji na południowych zboczach, gdzie w 2025 roku odkryto agorę.

Metopolis i Efez można wygodnie połączyć w jednodniową wycieczkę z Izmiru: odległość między tymi miejscami wynosi około 30 km. Zacznij od Metopolis rano, zanim zrobi się upalnie, a następnie udaj się w stronę Efezu. Pamiętaj, że zwiedzanie Efezu zajmuje co najmniej 2–3 godziny, a Metopolis – około 90 minut. W sumie pełny dzień na zwiedzanie obu miejsc wraz z dojazdem to realistyczny plan.

Aby uzyskać pełny obraz sytuacji, warto odwiedzić Muzeum Archeologiczne w Izmirze: znajduje się tam oryginalne marmurowe krzesło honorowe z gryfami z teatru Metropol oraz inne znaleziska z wykopalisk. Muzeum położone jest w centrum Izmiru i jest otwarte codziennie, z wyjątkiem poniedziałków. Jest to logiczny punkt końcowy trasy, który pozwala przełożyć wrażenia archeologiczne na konkretne artefakty.