Abonotich – de vergeten antieke haven van Paphlagonia aan de kust van de Zwarte Zee

Op de glooiende helling waar vandaag het stadje İnebolu aan de Zwarte Zee ligt, stond ooit Abonotich — een kleine Griekse handelsplaats die in de hele antieke wereld bekendheid verwierf dankzij een van de meest schandalige religieuze schandalen in de geschiedenis. Juist hier, in Abonotich, ontstond in de 2e eeuw na Christus de cultus van de slangengod Glykon en zijn vindingrijke profeet Alexander, over wie de satiricus Lucianus van Samosata met bijtende ironie schreef. Vandaag de dag zijn er van de oude stad geen muren of zuilen meer over, maar de naam leeft voort in de Turkse benaming İnebolu en op zeldzame bronzen munten met het opschrift ΑΒΩΝΟΤΕΙΧΙΤΩΝ. Dit is een plek voor de reiziger-ontdekkingsreiziger, de liefhebber van de geschiedenis van religies en voor wie niet terugdeinst voor de lange kilometers over de kronkelige weg langs de Zwarte Zee, op zoek naar de geest van verdwenen steden.

Geschiedenis en oorsprong van Abonotich

Volgens de meest gangbare versie werd de stad rond de 3e eeuw v.Chr. gesticht als een emporium – een handelspost die afhankelijk was van het machtige Sinope, de grootste Griekse polis aan de zuidelijke kust van de Zwarte Zee. De naam van de stad zelf verwijst al naar haar oorsprong: Ἀβώνου τεῖχος betekent in het Oudgrieks vertaald 'muur van Abonos' of 'vesting van Abonos', waarbij Abonos waarschijnlijk de naam is van de oorspronkelijke eigenaar of stichter van de vesting. De inwoners noemden zichzelf Αβωνοτειχίτης – 'abonochieten'.

De locatie was slim gekozen. De kust van Paphlagonia tussen Sinope en de monding van de rivier Galis (het huidige Kyzylyrmak) was een bergachtig, moeilijk begaanbaar gebied met een smalle strook vruchtbare grond aan zee. Abonotich werd een van de weinige geschikte havens in dit gebied, een doorvoerplaats voor de handel in hout, hars, vlas en slaven, die via Sinope naar het Middellandse Zeegebied werden vervoerd. Het strategische belang van de stad was bescheiden, maar voldoende om haar door de eeuwen van onrust heen te laten standhouden.

In 64 v.Chr., na de Derde Mithridatische Oorlog, kwam de regio onder Romeinse invloed. Paphlagonia werd onderdeel van het provinciale systeem van Rome, en Abonotich behield, net als de meeste kleine Griekse steden aan de kust, zijn autonomie in ruil voor loyaliteit. De bronzen munten van de stad, geslagen onder de keizers Antoninus Pius, Marcus Aurelius, Lucius Verus en Lucilla, getuigen van een stabiel, zij het bescheiden gemeentelijk leven.

Juist in de 2e eeuw na Christus vond een gebeurtenis plaats die het lot van de stad veranderde. De plaatselijke inwoner Alexander — een charismatisch en ondernemend man, leerling van de volgelingen van de beroemde wonderdoener Apollonius van Tyana — stichtte hier een nieuwe cultus van de slangengod Glycon. Volgens Lucianus wendde Alexander zich tot de Romeinse keizer (vermoedelijk Antoninus Pius) met het verzoek om zijn geboortestad te hernoemen van Abonotich in Ionopolis – de ‘stad van Ion’, de broer van Asclepius. Of de keizer dit verzoek officieel heeft ingewilligd, is onbekend, maar op latere munten verschijnt inderdaad de inscriptie ΙΩΝΟΠΟΛΙΤΩΝ, en in de Byzantijnse tijd werd de stad al alleen nog maar Ionopolis genoemd. Juist van deze naam is, na eeuwen van vervormingen, het moderne Turkse İnebolu ontstaan.

Architectuur en bezienswaardigheden

Laten we beginnen met een eerlijke bekentenis: er zijn vrijwel geen archeologische ruïnes van Abonotich als zodanig. Er zijn geen muren, tempels of agoras bewaard gebleven, en er zijn geen systematische opgravingen uitgevoerd op het grondgebied van het hedendaagse İnebolu. De antieke laag ligt onder de moderne stad, deels weggespoeld door de zee, deels bebouwd. Toch is er voor de reiziger hier genoeg te zien – je hoeft alleen maar je blik te verleggen van 'het bekijken van ruïnes' naar 'het lezen van het landschap'.

De kust, de haven en de contouren van de oude stad

Een wandeling langs de kade van İnebolu geeft een prachtig beeld van waarom juist deze plek door de Griekse kolonisten werd gekozen. Vanuit het oosten en westen wordt de baai afgeschermd door lage landtongen, vanuit het noorden door de open zee en vanuit het zuiden door een amfitheater van heuvels. De antieke haven lag ongeveer ter hoogte van de huidige aanlegplaats; hier meerden de schepen aan die goederen uit de Zwarte Zee naar Sinope brachten, en van daaruit naar de Egeïsche Zee. Vanaf de dichtstbijzijnde heuvel opent zich een panorama dat in tweeduizend jaar tijd nauwelijks is veranderd.

De plek waar de tempel van Apollo stond

Volgens antieke bronnen stond er in de 2e eeuw na Christus in Abonoti een tempel van Apollo — juist daar, volgens het verhaal van Lucianus, ensceneerde Alexander de wonderbaarlijke geboorte van de god Glykon, door een klein levend slangetje in een uitgehold ganzenei te leggen. De exacte locatie van de tempel is vandaag de dag niet meer te achterhalen, maar hoogstwaarschijnlijk stond hij in het centrale deel van de antieke stad – ongeveer daar waar nu de oude wijk Inebolu ligt, met de Ottomaanse moskee en de traditionele houten huizen.

Munten, inscripties en numismatische sporen

De belangrijkste materiële sporen van Abonoteich zijn de munten. Bronzen exemplaren met de inscripties ΑΒΩΝΟΤΕΙΧΙΤΩΝ en ΙΩΝΟΠΟΛΙΤΩΝ werden in de 2e eeuw geslagen, met portretten van keizers en hun vrouwelijke familieleden, waaronder Lucilla, de vrouw van Lucius Verus. Op sommige munten is de slang Glycon met menselijke oren afgebeeld – precies zoals Lucianus haar beschreef. Deze munten worden bewaard in de grootste museumcollecties ter wereld; in Turkije zelf zijn enkele exemplaren te zien in het Archeologisch Museum van Kastamonu en het Archeologisch Museum van Istanbul.

Het pantheon van de antieke stad

Naast Apollo en Glycon werden in Abonoti ook Zeus, Asclepius, Dionysus, Nike, Artemis en Zephyr vereerd – een typische verzameling stadsgoden van een antieke Griekse stad. Dit wijst op een volwaardig religieus leven, met feesten, processies en offers, waarvan vandaag de dag geen enkele stele meer over is.

De erfenis van Iopolis — een christelijke sporen

In de late oudheid werd de stad een bisschoppelijk centrum binnen het aartsbisdom Gangra (het huidige Çankırı). De Franse historicus Michel Lecien vermeldt in zijn werk "Oriens Christianus" acht bisschoppen van Ionopolis tussen 325 en 878 – van Petronius, die deelnam aan het Concilie van Nicea in 325, tot Nikita, die in de 11e eeuw tegelijkertijd bisschop en chartularius was van het Grote Orphanotropo in Constantinopel. Bisschop Ren was aanwezig op het Concilie van Chalcedon in 451, en Diogenes op het Concilie van Efeze in 431. Een afzonderlijke bisschop met de naam Johannes wordt in de 11e eeuw genoemd. Na de 11e eeuw raakte de bisschopszetel geleidelijk in verval als gevolg van de algemene afname van de Byzantijnse invloed in de regio, en in de 20e eeuw werd de titel van Iopoliss nominaal hersteld door de rooms-katholieke kerk als een titulair bisdom (van 1929 tot 1971), dat onder andere werd gedragen door de Amerikaanse kardinaal van Baltimore, James Gibbons — een van de meest invloedrijke katholieke hiërarchen van de VS aan het begin van de 20e eeuw.

Het landschap en de sfeer van het hedendaagse İnebolu

Het hedendaagse stadje doet op een zomeravond denken aan het decor van een provinciale roman: houten Ottomaanse huizen lopen via terrassen af naar de zee, vissers repareren hun netten bij de pier, boven de daken ruikt het naar gebakken ansjovis en versgebakken pide. Juist dit rustige ritme, en niet de majestueuze ruïnes, is de belangrijkste indruk van een bezoek aan Abanoti – alsof de stad haar antieke verleden bewust heeft verborgen onder een laag van het alledaagse leven aan de Zwarte Zee.

Interessante feiten en legendes over Abonotich

• Lucianus van Samosata beschrijft in zijn pamflet "Alexander, of de Valse Profeet" hoe de stichter van de Glikon-cultus in Abonotich gebruik maakte van een handbediende slang uit Macedonië met een mensachtig masker van stof eraan bevestigd; de mechanische kaken werden bediend door verborgen draden, en de "god" sprak zogenaamd met de pelgrims.
• Volgens Lucianus was Alexander zo succesvol dat zelfs keizer Marcus Aurelius en de veldheren die op weg waren naar de Parthische oorlog hem verzoeken stuurden. Een van de 'orakels' van Glycon – de aanbeveling om twee leeuwen in de Donau te gooien – zou hebben geleid tot een militaire ramp voor het Romeinse leger.
• De naam Ionopolis, die de stad op verzoek van Alexander kreeg, is verbonden met Ion – de mythologische broer van Asclepius – of, volgens een andere versie, met de Ionische Grieken die de kust koloniseerden. Deze naamsverandering is een zeldzaam geval waarin een cultisch schandaal de toponymie voor duizenden jaren heeft veranderd.
• De hedendaagse Turkse naam İnebolu is een directe verbastering van het Griekse Ἰωνόπολις: via de tussenvormen Aineboli, Ineboli en Ainepoli kreeg het woord geleidelijk zijn huidige vorm. Soms werd de stad in middeleeuwse bronnen simpelweg Abono genoemd.
• De cultus van Glycon heeft een opmerkelijke invloed gehad op de hedendaagse cultuur: de Roemeense beeldhouwer van Tsjechische afkomst en de stad Constanta zelf bewaren een marmeren standbeeld van Glycon uit de 2e eeuw, gevonden in 1962 — de enige bewaard gebleven afbeelding van de 'slangengod' op ware grootte.

Hoe kom je in Abonoch

Het hedendaagse İnebolu ligt in de provincie Kastamonu, aan de noordkust van Turkije, ongeveer 100 km ten noorden van de provinciehoofdstad Kastamonu en 200 km ten oosten van Sinop. Voor reizigers uit Rusland is het het handigst om naar Istanbul te vliegen (luchthavens IST of SAW) en van daaruit met een binnenlandse vlucht naar Kastamonu (luchthaven Kastamonu, code KFS) te vliegen — de vlucht duurt ongeveer 1 uur en 15 minuten. Er zijn ook regelmatige vluchten naar Samsun (luchthaven SZF), vanwaar het ongeveer 260 km is naar İnebolu via de schilderachtige kustweg D010.

Vanuit Kastamonu is Inebolu in ongeveer 2 uur te bereiken met een dolmuş of een intercitybus; de weg slingert zich door bergpassen en biedt een prachtig beeld van de geografie van Paflagonia. Vanuit Istanbul rijden er 's nachts rechtstreekse bussen, de reis duurt 11–12 uur. Met de auto is het ongeveer 750 km vanuit Istanbul; het is handiger om de reis in twee delen op te splitsen met een overnachting in Kastamonu of Safranbolu. Openbaar vervoer binnen Inebolu is vrijwel niet nodig: alle bezienswaardigheden liggen op loopafstand.

Tips voor reizigers

De beste tijd voor een bezoek is het late voorjaar (mei-juni) en het vroege najaar (september-oktober). In de zomer is het aan de kust heet en vochtig, en in de winter is de Zwarte Zee bij İnebolu grijs en stormachtig, met harde wind en veel regen. Sneeuw is hier zeldzaam, maar de temperatuur daalt in januari tot +2…+5 graden. In het tussenseizoen maakt het zachte licht de antieke contouren van de heuvels langs de kust bijzonder uitgesproken, en de toeristenmassa's zijn in dit hoekje van Turkije sowieso al minimaal.

Wat mee te nemen: comfortabele schoenen voor wandelingen langs de boulevard en over de heuvels, een camera, het boek van Lucianus "Alexander, of de Valse Profeet" (in Russische vertaling verkrijgbaar in de reeks "Literaire Monumenten") — het is een bijzonder genoegen om dit boek te lezen op de plek waar de gebeurtenissen zich afspeelden. Zorg dat je van tevoren contant geld in lira bij je hebt: er zijn wel geldautomaten in İnebolu, maar niet veel. Engels wordt hier slecht begrepen, dus een basiswoordenschatboekje of een vertaalapp op je telefoon kan van pas komen.

Wat kun je nog meer bezoeken: 90 km zuidelijker ligt Kastamonu met zijn Seltsjoekse moskeeën, een Ottomaans kasteel en etnografische musea, en op 3 uur rijden naar het oosten ligt het beroemde Safranbolu met zijn 18e-eeuwse huizen die op de UNESCO-werelderfgoedlijst staan. Als u twee of drie dagen de tijd heeft, kunt u een complete route langs de 'Paflagonische kust' samenstellen: Amasra, İnebolu, Sinop – drie havens met een duizendjarige geschiedenis, elk met een eigen karakter. Probeer in Inebolu zelf zeker de lokale vis – hamsa en barabulka, vers gevangen Zwarte Zee-schar, en Paflagonische kazen van geitenmelk, die worden geserveerd in gezellige familierestaurantjes bij de haven.

Verwacht in Abonotik geen spectaculaire ruïnes of borden met 'hier ligt de antieke stad': dit is een plek voor wie komt om het landschap te lezen, en niet om foto's uit de reisgids te vergelijken. Maar juist in deze ingetogen, bijna niet-toeristische sfeer van het Zwarte Zee-stadje Abonotich openbaart zich een zeldzaam historisch fenomeen — een plek waar een kleine handelspost aan de rand van de beschaafde wereld een cultus voortbracht waarover Romeinse keizers discussieerden en waarover een van de beste satirici uit de oudheid schreef.