Het Akdoğan-gebergte: een vulkanische wereld en honderd meren op de grens tussen Muş en Erzurum

Het Akdoğan-gebergte (in het Turks Akdoğan Dağları, soms Hamurpert Dağları, in het Koerdisch Çiyayên Xamirpêtê, in het Armeens Hamur of Hamurpert) is een van de minst bekende natuurgebieden van Oost-Anatolië en tegelijkertijd een van de meest bijzondere. Deze niet erg hoge, maar dicht opeengepakte vulkanische bergen liggen precies op het grenspunt van de provincies Muş en Erzurum en strekken zich uit in een smalle strook van slechts 30 kilometer lang en 10 kilometer breed. Op dit kleine stukje van het Akdoğan-gebergte bevinden zich meer dan honderd kleine meren, het kratermeer Akdoğan-gölü, de belangrijkste vogelmoerassen van de regio, eikenbosjes, velden met Turkse pioenrozen en kuddes patrijzen — kortom, een heus alpien natuurreservaat in miniatuur, dat nog vrijwel onontdekt is door toeristen.

Geschiedenis en oorsprong van het Akdoğan-gebergte

In tegenstelling tot antieke steden of middeleeuwse forten heeft een bergmassief geen 'stichtingsdatum' – er is alleen een rijke geologische geschiedenis, waarin menselijke kronieken nauwelijks de laatste alinea beslaan. Het Akdoğan-gebergte behoort tot de jonge vulkanische gordel van Oost-Anatolië, en bijna het gehele reliëf is gevormd door vulkaanuitbarstingen: juist na deze uitbarstingen koelde het uitgestoten gesteente af in de kraters, die geleidelijk aan werden gevuld met regen- en smeltwater en veranderden in diezelfde kratermeren die vandaag de dag het belangrijkste kenmerk van het gebergte vormen.

Geomorfologisch gezien zien de Akdoğan-bergen eruit als een op zichzelf staand gebergte, ingeklemd tussen de Hynys-vlakte in het zuiden en de rivier de Murat – de grootste linkerzijrivier van de Eufraat – in het noorden. Het grootste deel van de hellingen bestaat uit vulkanisch gesteente, maar in afzonderlijke sectoren komen kalksteenlagen naar boven; deze mix zorgt voor de eigenaardigheid van de hydrologie – op één berg liggen kratermeren van vulkanische oorsprong en kleine karstbekkens, gevoed door ondergrondse bronnen, naast elkaar.

Bestuurlijk behoort het massief tegelijkertijd tot twee provincies – Muş en Erzurum – en drie districten, waarvan de grenzen elkaar midden in de bergen kruisen: Varto, Bulanyk en Hınıs in het westen, en Karachoban in het oosten. De oostelijke uitloper van het massief reikt tot het district Karachoban, de westelijke tot de oevers van het Akdoğan-Göl-meer. Deze grensligging verklaart deels waarom er buiten de regio maar weinig mensen iets weten over het Akdoğan-gebergte: geen van de provincies beschouwt het als ‘hun’ belangrijkste natuurlijke bezienswaardigheid, en het massief blijft in de schaduw staan van de meer gepropageerde Nemrut, Süphan of Tendürek.

Niet minder interessant is de taalkundige geschiedenis van deze bergen. Bij de lokale bevolking hebben ze verschillende namen: het Turkse Akdoğan Dağları ("bergen van de Witte Valk") of Hamurpert Dağları, het Koerdische Çiyayên Xamirpêtê, het Armeense Hamur of Hamurpert — en in elke naam is een laag van de bijbehorende cultuur te horen, die eeuwenlang aan de voet ervan heeft geleefd. Meerdere namen voor één en hetzelfde object – de beste herinnering aan hoe gelaagd de geschiedenis van Oost-Anatoli was en blijft.

Architectuur en bezienswaardigheden

De belangrijkste reden om naar het Akdoğan-gebergte te gaan, is niet een bepaalde top of een bepaalde route, maar het landschap zelf: een brede bergkam van 30 kilometer lang en 10 kilometer breed, waar het uitzicht letterlijk om de honderd meter verandert. Het ene moment zijn er weiden met ferula-paraplu's en eremurus-pijlen, het volgende moment donkere eikenbosjes, en weer even later opent zich de blauwe spiegel van een kratermeer, aan de oevers waarvan reigers stilstaan. Dit is een van de best bewaarde natuurgebieden van de provincie Muş en een van de belangrijkste plekken in Oost-Anatolië voor wie het landschap kan lezen.

Kratermeren en wetlands

De parel van het massief is Akdoğan-Gölü, een van de hoogstgelegen en best bewaarde meren van Turkije. Daarnaast zijn er in het massief meer dan honderd kleine en ondiepe meren; het grootste deel daarvan ligt geconcentreerd rond de dorpen van Hınıs, ten noorden van de naamloze piek van 2879 meter. Deze wateren vormen een van de belangrijkste moerasgebieden in de regio voor trekvogels en broedvogels — voor vogelaars is hier werk te vinden voor vele dagen achter elkaar. De kratermeren van Akdogan zijn ontstaan als direct gevolg van vulkaanuitbarstingen: de kuilen die overbleven na het afkoelen van de lava, vulden zich met water en kregen na verloop van tijd hun karakteristieke ronde vormen. Het noordelijke deel van het massief is bijzonder schilderachtig, waar tientallen kleine waterpartijen verspreid liggen tussen de heuvels, letterlijk op zichtafstand van elkaar — het is onmogelijk om dit alles in één dag te voet af te leggen; het is beter om een uitgangspunt te kiezen en vanuit daar radiale tochten te maken.

De toppen van Göztepe, Hızırbaba en het uitzicht op Süphan

De belangrijkste toppen van het massief zijn Göztepe en Hızırbaba; ze behoren tot de hoogste in de provincie Muş en dienen tegelijkertijd als ideale uitkijkpunten. Vanaf deze toppen is bij helder weer ver in het zuidoosten de kegel van Süphan goed te onderscheiden – een vierduizender, de op één na hoogste vulkaan van Turkije. Paradox: zelfs vanuit de laagste delen van de regio is Süphan uitstekend te zien, en het hele Akdoğan-massief lijkt te leven in zijn voortdurende aanwezigheid – zoals de Ural-bergketen leeft in het zicht van de verre Narodnaya.

Bossen, weiden en de Turkse pioen

De flora van het Akdoğan-gebergte is een kleine encyclopedie op zich. Dit is een van de weinige gebieden in de provincie Muş met relatief 'georganiseerde' bossen: eikenbosjes worden afgewisseld met groepen Crataegus monogyna (gewone meidoorn), Malus sylvestris (wilde appelboom), Pyrus elaeagrifolia, Prunus mahaleb (mahaleb-kers), rozenbottel, Aria edulis en Cotoneaster nummularius. Op de weiden bloeien in het begin van de zomer Eremurus spectabilis (eremurus), Paeonia turcica (Turkse pioen), Astragalus kurdicus, Gundelia, zuring, cichorei, tijm en Eryngium billardieri. Een bijzonder verschijnsel zijn twee soorten ferula, een giftige en een niet-giftige, en de paddenstoelen Pleurotus eryngii var. ferulae, die op de wortelstokken ervan groeien in letterlijk elke uithoek van de bergen. Deze ferula-oesterzwam wordt beschouwd als een van de beste in het wild groeiende paddenstoelen van de regio.

Dierenwereld: beren, lynxen en jerboes

De faunalijst is eveneens indrukwekkend: op de hellingen van het Akdoğan-gebergte leven de bruine beer, de wolf, de vos, het everzwijn, de patrijs, de lynx, de eend, de schildpad, de Williams' jerboa, de Kaspische schildpad en de Europese groene hagedis. Voor ervaren natuurliefhebbers is dit een zeldzame kans om de jerboa en de Anatolische lynx vrijwel op één route te zien; voor de toevallige reiziger is het een reden om voorzichtig te zijn met beren, die tegen augustus naar de vochtige oevers van de meren afdalen op zoek naar bessen.

Interessante feiten en legendes

• Het Akdoğan-gebergte draagt maar liefst vier namen: het Turkse Akdoğan Dağları ("bergen van de Witte Valk"), het tweede Turkse Hamurpert Dağları, het Koerdische Çiyayên Xamirpêtê en het Armeense Hamur (Hamurpert). Dit is een zeldzaam geval waarin verschillende volkeren in de toponymie hetzelfde object onder totaal verschillende namen hebben bewaard, en elk van deze namen leeft tot op de dag van vandaag voort bij de lokale bevolking.
• Op een massief van slechts 30 kilometer lang en 10 kilometer breed bevinden zich meer dan honderd kleine en ondiepe meren — een dichtheid die vergelijkbaar is met die van de Finse merenplateaus. De meeste zijn ontstaan door vulkaanuitbarstingen: kraters die overbleven na het afkoelen van de lava, vulden zich met regen- en smeltwater en veranderden in kratermeren, waarvan de belangrijkste de naam van het gebergte zelf draagt: Akdoğan-gölü.
• Op de wortelstokken van de ferula groeit hier een bijzondere ondersoort van de oesterzwam — Pleurotus eryngii var. ferulae, die letterlijk in elk deel van de bergen voorkomt. In de wereldkeuken wordt deze paddenstoel beschouwd als een verfijnde delicatesse en even hoog gewaardeerd als witte oesterzwammen, maar in Oost-Anatolië wordt hij tot op heden nog steeds geplukt voor eigen consumptie en niet voor de markt.
• Onder de bewoners van het Akdoğan-gebergte bevindt zich een dier met een zeer zeldzame 'naam': de Williams-jerboa (Williams's jerboa). Zijn verspreidingsgebied op Turks grondgebied is uiterst beperkt, en Oost-Anatolië is een van de weinige plekken waar waarnemers de kans hebben om hem in het wild te zien.
• Zelfs vanuit de laagste vallei van het massief is de verre kegel van Süphan te zien — de op één na hoogste vulkaan van Turkije (ongeveer 4058 m). Deze visuele opvallendheid maakte de berg tot een natuurlijk herkenningspunt voor reizigers en herders door de eeuwen heen — van de Hittieten tot de hedendaagse nomaden, de Yuruks, die hier de zomermaanden met hun kuddes doorbrengen.

Hoe kom je er

Het Akdoğan-gebergte ligt op het kruispunt van de provincies Muş en Erzurum, ver weg in Oost-Anatolië – dit is een van de meest afgelegen uithoeken van Turkije ten opzichte van Istanbul. De handigste manier is om naar de luchthaven van Muş (Muş, code MSR) of naar Erzurum (Erzurum, code ERZ) te vliegen; vanuit Istanbul gaan er regelmatige binnenlandse vluchten naar beide bestemmingen, de vliegtijd is ongeveer twee uur. Van Muş naar de voet van het gebergte is het ongeveer anderhalf tot twee uur rijden met de auto of met een minibus via Bulanık en Hınış; vanuit Erzurum is de route iets langer en loopt deze via Karayazı en Karachoban.

Zonder eigen vervoer is het lastig: het openbaar vervoer rijdt alleen naar de regionale centra Varto, Bulanyk, Hynys en Karachoban, en verder naar de wandelpaden en de oevers van het Akdoğan-Gölü-meer moet je met een taxi of liften. De meeste toeristen huren een terreinwagen op de luchthaven: de wegen in het gebergte zijn overwegend onverhard en bij regen is het niet voor elke personenauto weggelegd om erover te rijden. Voor het geval van mist of een plotseling onweer is het raadzaam een papieren kaart bij je te hebben — de mobiele verbinding in de bergen is onstabiel.

Tips voor reizigers

De beste tijd voor een reis is het late voorjaar en het begin van de zomer (eind mei – juni), wanneer de sneeuw grotendeels is gesmolten, maar de alpenweiden nog in volle bloei staan: de Turkse pioenroos en de eremurus bloeien, en de bloemstengels van de ferula komen omhoog. Een tweede geschikt seizoen is september en de eerste helft van oktober, wanneer de eikenbossen een koperkleur krijgen en de lucht nog droog en rustig is. In de winter is het massief volledig bedekt met sneeuw en kun je hier beter niet heen gaan zonder voorbereiding; in de zomer, vooral in juli en augustus, zijn de dagen heet, maar de nachten op hoogte zijn al koel – je hebt warme kleding nodig.

Wat mee te nemen. Comfortabele wandelschoenen – er zijn veel stukken met losse vulkanische grond en drassige oevers van meren; insectenwerend middel en zonnebrandcrème; een voorraad water, want in de hooggelegen meren is het water weliswaar schoon, maar zonder filtering kun je het beter niet drinken; een verrekijker om vogels en het verre panorama van Süphan te bekijken; een telelens, als je geïnteresseerd bent in wilde dieren. Een tent en slaapzak, als je van plan bent te overnachten – er zijn geen gebruikelijke berghutten in de omgeving en de meeste wandelaars slaan hun kamp op bij het water.

Wat u erbij kunt doen. De natuurlijke buren van de route zijn Nemrut-Gölü (een kratermeer in de caldera van de Nemrut-vulkaan bij Tatvan), het Süpahan-massief, het Van-meer met historische Armeense kerken op de eilanden en de stad Muş zelf met zijn oude moskeeën en het fort. Voor vogelaars en botanici is dit een zeldzame kans om de natuur van Oost-Anatolië in haar oorspronkelijke staat te zien, zonder grootschalig toerisme. Het Akdoğan-gebergte is een plek voor wie op zoek is naar stilte, een heldere hemel en dat gevoel van 'het einde van de wereld', dat in de meer toeristische delen van Turkije al niet meer te vinden is.