Uzuncaburç (Diokaisareia): świątynia Zeusa Olba i zapomniane święte miasto Cylicji

W górach Taurus, 70 kilometrów na północ od Mersin, na wysokości około 1200 metrów nad poziomem morza, leżą ruiny jednego z najbardziej klimatycznych starożytnych miast Turcji — Uzuncaburç, znanego w starożytności jako Diokaisareia (Diokesarija). Jego sercem jest świątynia Zeusa Olba z III wieku p.n.e., jedna z najstarszych świątyń korynckich na świecie. Wokół znajdują się mury miejskie, monumentalne bramy, bazylika, grobowce, rzymski teatr oraz samotna wysoka wieża, od której pochodzi współczesna turecka nazwa tego miejsca „Uzuncaburç” – „wysoka wieża”. Cisza górskich lasów, rzadkie powietrze i czyste anatolijskie niebo sprawiają, że wizyta w tym miejscu staje się jednym z najbardziej medytacyjnych doświadczeń archeologicznych w Turcji.

Historia

Najstarsza faza osadnictwa związana jest z teokratycznym państwem Olba, założonym według legendy już w II tysiącleciu p.n.e. przez potomków legendarnego trojańskiego kapłana Aiasza (Aias), syna Teukra. Państwo było rządzone przez dynastię dziedzicznych kapłanów-królów, noszących imię Teukr lub Ajas, którzy czcili przede wszystkim Zeusa Olbiosa (Zeus Olbios). Olba kontrolowała górskie obszary Cylicji Trachejskiej (Cilicia Tracheia) i utrzymywała pod swoją władzą miasta nadbrzeżne.

Samo Uzuncaburç to święte miasto (hieron) Olby, położone kilka kilometrów od właściwej stolicy Olby (współczesna wioska Ura). Na przełomie IV i III wieku p.n.e. zbudowano tu wspaniałą świątynię Zeusa – jedną z pierwszych w historii, wzniesioną w porządku korynckim. Autorstwo przypisuje się jednemu z wczesnych mistrzów architektury hellenistycznej; niektórzy badacze łączą ten projekt z Seleukosem I Nikatorem.

W okresie rzymskim miasto zostało przemianowane na Diokaisareia („miasto Zeusa-Cezara”) na cześć kultu cesarskiego i uzyskało status polis. Był to czas jego największego rozkwitu — I–III w. n.e., kiedy to zbudowano mury miejskie, monumentalne bramy, bazylikę, fontannę nimfejską i liczne grobowce. W epoce bizantyjskiej świątynia Zeusa została przekształcona w bazylikę chrześcijańską, a samo miasto stało się siedzibą biskupstwa.

Po najazdach arabskich w VII–IX wieku i zmianie szlaków handlowych miasto popadło w ruinę i stopniowo zostało opuszczone. Teren ten wchodził w skład imperium Seleucydów, królestwa Armenii, Kilikii, a następnie osmanów. Współczesna wioska Uzuncaburç powstała w pobliżu ruin i przez długi czas funkcjonowała jako niewielka osada wiejska.

Systematyczne prace archeologiczne rozpoczęły się na początku XX wieku; świątynię i miasto badały ekspedycje niemieckie, austriackie i tureckie. Uzuncaburç znajduje się na wstępnej liście światowego dziedzictwa UNESCO (od 2014 roku).

Architektura i atrakcje

Świątynia Zeusa Olba

Głównym skarbem Uzuncaburç jest świątynia Zeusa Olba, zbudowana na początku III wieku p.n.e. (około 295–280 r. p.n.e.). Jest to jedna z najstarszych znanych świątyń korynckich na świecie — obok świątyni Apollona w Bassach i świątyń cyklopowych w Atenach. Wymiary platformy to około 21 × 40 metrów; niegdyś budynek otaczał perystyl złożony z 30 kolumn korynckich (6 × 12), z których do dziś zachowało się około połowy — o wysokości około 10 metrów. Na kapitelach można dostrzec wczesną formę porządku korynckiego ze stosunkowo prostą roślinnością akantową.

W V–VI wieku n.e. wnętrze świątyni zostało przebudowane na bazylikę chrześcijańską: dodano absydę, narteks, zmieniono układ celi. Jest to rzadki przykład antycznej świątyni, która przez prawie tysiąc lat pełniła funkcję centrum religijnego — najpierw pogańskiego, a następnie chrześcijańskiego.

Wysoka wieża (Uzuncaburç)

Kilkaset metrów na północ od świątyni stoi słynna „wysoka wieża” — pięciopiętrowa hellenistyczna wieża wojskowo-strażnicza o wysokości około 22 metrów. Jest to jedna z najlepiej zachowanych wież tego typu na terenie Turcji. To właśnie ona nadała współczesnej wsi nazwę Uzuncaburç („wysoka wieża”). Z najwyższego poziomu (wewnętrzne schody częściowo zachowały się) rozciąga się panoramiczny widok na góry Taurus.

Monumentalna brama

Północno-wschodnia brama miasta (II w. n.e.) — jeden z najbardziej efektownych zabytków Uzuncaburç. Jest to łukowata propyla w formie łuku triumfalnego, otoczona kolumnami korynckimi i ozdobiona rzeźbionym gzymsem. Brama wyznacza początek głównej ulicy miasta.

Mury miejskie i ulice

Zachowały się znaczne fragmenty murów miejskich z okresu hellenistycznego i rzymskiego, rozmieszczone zgodnie z siatką regularnego planu. Główna ulica (cardo) biegnie od północnej bramy do świątyni Zeusa; wzdłuż niej znajdują się fragmenty kolumnad, fontanna nimf, pozostałości budynków użyteczności publicznej.

Teatr i bazylika

Niewielki rzymski teatr (II w. n.e.) wykuty jest w zboczu wzgórza i może pomieścić około 2500 widzów. Zachowały się rzędy caveá oraz fragmenty scaenae frons. Bizantyjska bazylika (V–VI w.) znajduje się nieco na uboczu od świątyni Zeusa.

Grobowce i nekropolie

Wokół miasta i w jego okolicy znajduje się wiele rzymskich i hellenistycznych grobowców — wykutych w skałach, monumentalnych mauzoleów w kształcie kapliczek oraz masywnych sarkofagów. Jednym z najbardziej znanych jest mauzoleum z dwoma frontonami w stylu hellenistycznym, położone przy drodze prowadzącej do świątyni.

Ciekawostki

• Świątynia Zeusa w Uzuncaburç — jedna z najstarszych peripterów korynckich na świecie; jej budowa przypadła na epokę, kiedy porządek koryncki dopiero kształtował się jako samodzielny system.
• Miasto Olba, stolica państwa o tej samej nazwie, położone jest zaledwie 4 km na południowy wschód od Uzuncaburç (we wsi Ura) i było z nim połączone świętą drogą.
• Kapłani-królowie Olby nosili przez kilka stuleci greckie imiona Teukr i Ajaks — niezwykle rzadka w starożytnym świecie forma dziedzicznego rządu teokratycznego.
• W rzymskim spisie ludności Uzuncaburç jest wymieniony jako Diokaisareia — „miasto Zeusa-Cezara”, co odzwierciedla synkretyczne połączenie kultu Zeusa Olba i kultu cesarza.
• Uzuncaburç znajduje się na wstępnej liście UNESCO (od 2014 r.) i jest aktywnie badany przez tureckie i zagraniczne misje archeologiczne.

Jak dojechać

Uzuncaburç położony jest w rejonie Silifke w prowincji Mersin, w górach pasma Taurus, około 30 km na północ od nadmorskiego miasta Silifke i 70 km na zachód od centrum Mersin. Droga prowadzi serpentynami, wznosząc się od poziomu morza do 1200 metrów — to przygoda sama w sobie, z wspaniałymi widokami.

Podróż samochodem z Silifke do Uzuncaburç zajmuje około 45 minut (30 km). Z Mersin — około 1,5 godziny (90 km). Najwygodniej jest wynająć samochód; transport publiczny w górach jest nieregularny — dolmusi z Silifke kursują kilka razy dziennie, rozkład jazdy najlepiej sprawdzić z wyprzedzeniem.

Najbliższe lotniska to Adana Şakirpaşa (ADA, 200 km) i Hatay (HTY, 270 km). Z Adany lub Mersin kursują regularne autobusy do Silifke (1,5–2 godziny), a stamtąd można skorzystać z lokalnego transportu lub taksówki.

Wskazówki dla podróżnych

Uzuncaburç to otwarty park archeologiczny, dostępny przez cały rok. Wstęp jest płatny, ale niedrogi; park jest otwarty od 8::30 do 17::00 (zimą) lub do 19::00 (latem). Przed podróżą sprawdź godziny otwarcia — w sezonie mogą one zostać wydłużone.

Najlepszy czas na wizytę to późna wiosna i jesień (kwiecień–czerwiec, wrzesień–październik). Latem w górach jest chłodniej niż na wybrzeżu, ale w ciągu dnia słońce mocno grzeje. Zimą zdarzają się opady śniegu; droga bywa niebezpieczna. Weźcie wygodne buty — na terenie jest dużo kamieni i nierówności, a do wejścia na wieżę potrzebna jest dobra przyczepność podeszwy.

Na terenie nie ma kawiarni, sklepów ani toalet na profesjonalnym poziomie; we wsi znajduje się kilka niewielkich barów i herbaciarni. Proszę zabrać ze sobą wodę i przekąski. Na dokładne zwiedzanie należy przeznaczyć 2–3 godziny: świątynia Zeusa, wieża, brama, mauzolea i widoki zajmą właśnie tyle czasu.

Warto połączyć tę wizytę z przejażdżką krętą drogą przez góry Taurus, zatrzymaniem się w Olba (Ura) w celu zwiedzenia pozostałości starożytnej stolicy oraz zjazdem na wybrzeże z wizytą w Silifke (twierdza, pałac Selçuk Han). Silifke jest historycznie związane ze śmiercią cesarza Fryderyka I Barbarossy, który utonął w rzece Göksu w 1190 roku.

Na fotografów czeka prawdziwa uczta: świątynia Zeusa z kolumnami korynckimi na tle lasów sosnowych i anatolskiego nieba — jeden z najbardziej malowniczych antycznych widoków Turcji. Najlepsze światło jest rano i w pierwszych godzinach po wschodzie słońca, kiedy ciepłe promienie suną po zachodniej fasadzie świątyni.